اینکه بهداشت براى توسعهٔ اقتصادى و اجتماعى یک موضوع اساسى است روز به روز بیشتر تشخیص داده مىشود. در دههٔ ۱۹۶۰ بهطور معمول گمان مىکردند که پیشرفت اقتصادى اجتماعى براى افزایش سلامت مردم کشورهاى رو به پیشرفت ضرورى نیست و از طریق ایجاد خدمات بهداشت عمومى نوین به تنهایى مىتوان پیشرفت اساسى و سریع بهدست آورد. با این طرز تفکر نقش انسان در فرآیند توسعه بهشدت دستکم گرفته شده بود.
به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، در سالهاى بین ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۷ در این باره بازاندیشى قابل توجهى بهعمل آمده تغییرات عمیقى در نظریهٔ اقتصادى بهوجود آمد، و روزبهروز بیشتر آشکار شد که پیشرفت اقتصادى به تنهائى نمىتوانند مشکلات بزرگى مانند ناداری، گرسنگی، سوء تغذیه و بیمارى را حل کند.
و به جاى آن موضوعهاى غیر اقتصادی (مانند آموزش، کار مثمر، مسکن، برابری، آزادى و شأن انسان و رفاه او) بهصورت اهداف راهبردهاى پیشرفت درآمد. تازهترین تجربههاى چند کشور رو به پیشرفت (مانند سرىلانکا، کوستکاریکا و ایالت کرالا در هندوستان) راهى را که طى آن سلامت، بخشى از پیشرفت را تشکیل مىدهد، نشان مىدهند.
بهعنوان مثال ایالت کرالا در هندوستان که درآمد سرانهٔ آن در حدود ۱۲۶ دلار و کمتر از متوسط درآمد کشور هند است از نظر امید زندگی، کم بودن میرائى شیرخواران و دیگر نشانگرهاى بهداشتى و اجتماعى از دیگر ایالت آن کشور پیش افتاده است زیرا کوششهاى مربوط به بهداشت بهطور همزمان با پیشرفت در سایر بخشها مانند آموزش، رفاه اجتماعی، و اصلاحات ارضى تقویت شد. توأم بودن پیشرفت عمومى و بهداشت به روشنى ثابت شده و هنگامى که یکى از آنها آغاز شود نقطهٔ آغاز آن دیگرى است و بر عکس.
چون بهداشت بخش تلفیقى پیشرفت است همهٔ بخشهاى جامعه بر بهداشت اثر مىگذارند. و بهعبارت دیگر از این پس خدمات بهداشتى تنها بهعنوان مجموعهاى از اقدامات منحصراً پزشکى در نظر گرفته نمىشوند بلکه زیر نظامِ نظام کلى اقتصادى اجتماعى بهشمار مىآیند.
در تجزیه و تحلیل نهائى سلامت انسان و رفاه او هدف غائى توسعه است.
• توسعهٔ بهداشت
توسعهٔ بهداشت عبارت است از: فرآیند پیشرفت پیوستهٔ بهبود حالت سلامت جامعه و نتیجهٔ آن افزایش سطح رفاه جامعه و نشانهٔ آن نه تنها کاهش بار سنگین بلکه رسیدن به سلامت مثبت جسمى و روانى مرتبط با عملکرد اقتصادى و تلفیق اجتماعى رضایتبخش، مىباشد.
مفهوم توسعهٔ بهداشت از نظر تفاوت آن با تدارک خدمات پزشکى یک اندیشهٔ سیاسى جدید و بر پایهٔ این اصل اساسى است که دولتها مسؤول سلامت مردم خود هستند و مردم هم در عین حال باید حق و وظیفه در مشارکت، توسعهٔ بهداشت خود – بهصورت انفرادى یا گروهى – داشته باشند.
توسعهٔ بهداشت در توسعهٔ اقتصادى و اجتماعى سهم داشته و از آن ناشى مىشود. بنابراین بر توسعهٔ بهداشت در برنامهها و سیاستهاى سازمان ملل تأکید بسیار مىشود. مثلاً بانک جهانى اعتبارات اجزاء بهداشتى برنامههاى توسعهٔ اقتصادى را تأمین مىکند و UNDP هم مانند بانک جهانى روزافزونى به توسعهٔ بهداشت دارد.
• مراقبتهای بهداشتی جامعه
بهداشت متأثر از عوامل متعددى مانند؛ غذاى کافی، مسکن، بهسازى اساسی، شیوهٔ زندگى سالم، حفاظت در برابر خطرهاى زیستمحیطى و بیمارىهاى واگیر و مرزهاى بهداشت فراتر از محدودهٔ تنگ مراقبتهاى پزشکى گسترده است. و با این ترتیب آشکار مىشود که مراقبت بهداشتی چیزى بیشتر از مراقبت پزشکی است.
مراقبت بهداشتى دربرگیرندهٔ گروهى از: خدماتى که به افراد و جوامع بهوسیلهٔ متخصصان یا کارکنان خدمات بهداشتى ارائه مىشود و مقصود از آن ارتقاء، حفظ، پایش و بازگرداندن سلامتى است.
اصطلاح مراقبت پزشکى مترادف مراقبت بهداشتى نیست، بلکه بهطور عمده به آن دسته از خدمات شخصى اطلاق مىشود که بهطور مستقیم بهوسیلهٔ پزشکان ارائه یا در نتیجهٔ دستور پزشکان انجام مىیابد. دامنهٔ مراقبتهاى پزشکى از مراقبت در خانه تا بسترى کردن در بیمارستان گسترده است. مراقبت پزشکى زیرمجموعهاى از نظام خدمات بهداشتى است.
مراقبتهاى بهداشتى یک حق عمومى است و دولت مسؤول ارائهٔ این خدمات بهطور برابر براى همهٔ مردم مىباشد. این حقوق تقریباً توسط همهٔ دولتهاى جهان به رسمیت شناخته شده و در قوانین اساسى تصویب شدهٔ آنها گرامى داشته شده است.
• اجزاء اصلی مراقبتهای بهداشتی اولیه
با آنکه خدمات ویژهاى که در جوامع و کشورهاى مختلف ارائه مىشود متفاوت است ولى بیانیهٔ آلماآتا هشت جزء اصلى مراقبتهاى بهداشتى اولیه را بهشرح ذیل اعلام داشته است:
۱. آموزش بهداشت با توجه به دشوارىهاى بهداشتى موجود در جامعه و روشهاى پیشگیرى و مبارزه با آنها
۲. تغذیهٔ مناسب و ارتقاء وضع تأمین خوراک
۳. تأمین آب کافى و سالم و بهسازىهاى اساسی
۴. مراقبت مادر و کودک از جمله تنظیم خانواده
۵. ایمنسازى در برابر بیمارىهاى عفونى عمده
۶. پیشگیرى و مبارزه با بیمارىهاى بومی
۷. درمان مناسب براى بیمارىها و صدمات شایع
۸. تدارک داروهاى اساسى.(به این اصول هشتگانهٔ نخستین؛ اصول دیگرى هم اضافه شده است؛ از این قرار: تأمین نیروى انسانی، بهداشت دهان و دندان، آمادگى جهت مقابله با بلاهاى طبیعی، و بهداشت روانی)
• نظام مراقبت بهداشتی
نظام مراقبت بهداشتى بر اجراء خدمات بهداشتى توجه دارد، و شامل بخش مدیریت و درگیر موضوعهاى سازماندهى است. این نظام در رابطه با چارچوب سیاسى و اقتصادى اجتماعى کشور عمل مىکند. نظام مراقبت بهداشتى داراى چهار بخش اصلى است که از نظر منابع اعتبارى و تکنولوژىاى که بهکار مىگیرند متفاوت هستند؛ به شرح ذیل:
۱. بخش عمومى
- مراقبتهاى بهداشتى اولیه در مراکز بهداشتى درمانى و خانههاى بهداشت
- بیمارستانها و مراکز بهداشت شهرستان و بیمارستانهاى تخصصى و آموزشی
- برنامههاى بیمهٔ درمانى (کارمندان دولت و کارگران)
- ادارات دیگر (خدمات بهداشتى درمانى نیروى انتظامى و نظامی) بانکها، آموزش و پرورش و …
- هلالاحمر
- برنامههاى بهداشتى ویژه (سازمان مبارزه با جذام، سرطان و …)
۲. بخش خصوصی
- بیمارستانهاى خصوصی، پلىکلینیکها و مهدکودکها
- مطبهاى پزشکان خصوصی
۳. نظامهاى پزشکى بومی
- شامل حکیمهاى سنتى و ماماهاى سنتی
۴. سازمانهاى بهداشتى خیریه
- انجمن حمایت از بیماران دیابتی
- انجمن حمایت از بیماران کلیوى(براى آشنائى با نظام ارائهٔ خدمات بهداشتى در جامعهٔ ما بخش مربوط به این موضوع از کتاب وضعیت سلامت مادران و کودکان در جمهورى اسلامى ایران تألیف آقاى دکتر حسین ملک افضلی، نشریهٔ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى ۱۳۷۱ پیوست مىشود.
• ارائهٔ مراقبتهای بهداشتی
وظیفهٔ کنونى بسیارى از کشورها رساندن خدمات مراقبت بهداشتى کافى براى همهٔ مردم و بهکارگیرى از آنها است. بیمارستانهاى بزرگ که تاکنون براى اجراء خدمات بهداشتى برگزیده شدهاند از نظر آنکه تنها به بخش کوچکى از مردم خدمت مىرسانند – و اینها هم تنها کسانى هستند که در شعاع محدودى از ساختمانى بیمارستان زندگى مىکنند – نارسا بهشمار مىآیند. بهخصوص که خدمات ارائه شده هم بیشتر ماهیت درمانى دارند. از اینرو به حق گفته شده است که اینگونه بیمارستانها بیشتر بُرج عاج بیمارى بهشمار مىروند تا مراکز انجام خدمات مراقبت جامع بهداشتى با افزایش هزینههاى نگاهدارى اینگونه بیمارستانها و نارسائى آنها در برآوردن مجموعهٔ نیازهاى بهداشتى جامعه کشورها در جستوجوى راه دیگرى براى ارائه خدمات بهداشتى برمىآیند، با این دیدگاه که این راه دیگر داراى هزینهٔ متناسب و دربرگیرندهٔ نیازهاى اساسى مردم روستائى باشد.
• نمونهاى براى انجام خدمات بهداشتى
براى اجراء خدمات بهداشتى الگوهاى چندى تهیه شده است. یکى از سادهترین این الگوها برابر شکل الگوى نظام مراقبتهاى بهداشتى مىباشد.
در عمل این الگو بسیار پیچیدهتر و گستردهتر است. دادهها (Input) عبارتند از: وضعیت سلامتى یا دشوارىهاى بهداشتى جامعه، و نمایندهٔ نیازها و تقاضاهاى بهداشتى جامعه هستند چون همیشه منابع براى برآوردن بسیارى از نیازهاى بهداشتى ناکافى هستند باید اولویتها تعیین شوند.
این کار مستلزم برنامهریزى مناسب بهمنظور جلوگیرى از بههرز رفتن منابع است. چگونگى برنامهریزى بهداشتى در بخش دیگرى بیان شده است. خدمات مراقبت بهداشتى براى برآوردن نیازهاى بهداشتى جامعه از طریق بهکارگیرى دانش و منابع در دسترس طرحریزى شدهاند. باید خدمات ارائه شده جامع و جامعهنگر باشد، و منابع متناسب با نیازهاى جامعه توزیع شوند.
نظام مراقبت بهداشتى بر اجراء خدمات بهداشتى توجه دارد، بهعبارت دیگر شامل بخش مدیریت و درگیر با مطالب مربوط به سازماندهى خدمات است.
پیامد نهائیِ ستاده (Output) و عبارت است از دگرگونى در وضعیت سلامت یا ارتقاء بهداشت جامعه. ستاده بهصورت جلوگیرى از مرگ، نجات زندگى افراد، جلوگیرى از بیماری، درمان موارد، افزایش طول عمر و … بیان مىشود.
• منابع بهداشتی
منابع براى برآورده ساختن بسیارى از دشوارىهاى بهداشتى جامعه مورد نیاز هستند. هیچ کشوری، اگر چه ثروتمند، براى برآورده ساختن همهٔ نیازهاى همهٔ مراقبتهاى بهداشتى منابع کافى ندارد. از اینرو لازم است منابع موجود سنجیده و بهنحو مناسب تخصیص یابند و بهکارگیرى مؤثر از منابع بهعمل آید، تا بتوان خدمات مراقبت بهداشتى کارساز فراهم آورد.
- پول و مواد
- زمان
- نیروی انسانی بهداشتی
- نیروى انسانى بهداشتى
- اصطلاح نیروى انسانى بهداشتی هم در برگیرندهٔ کارمندان تخصصى و هم کارکنان کمکى مورد نیاز براى ارائهٔ مراقبتهاى بهداشتى است.
بنابر تعریف WHO کارکنان کمکى عبارتند از: کارکنان فنى در یک زمینهٔ خاص با آموزش تخصصى ناکامل. نیازهاى هر کشور به نیروى انسانى بهداشت بر پایهٔ نیازها و تقاضاهاى بهداشتى جمعیت، و بازده مورد نظر، تعیین مىشود. نیازهاى بهداشتى جامعه هم به نوبهٔ خود بر پایهٔ وضعیت سلامت و دشوارىهاى بهداشتى و انتظار مردم قرار دارد.
برنامهریزى دربارهٔ نیروى انسانى بهداشتى یک جنبهٔ مهم از برنامهریزى بهداشتى براى جامعه است. و بر پایهٔ یک عده نسبتهائى مانند: نسبت پزشک به جمعیت، پرستار به جمعیت، تخت بیمارستانى به جمعیت و … قرار دارد.با آنکه متوسطهاى ارائه شده در کشورى مانند هندوستان مطلوب بهنظر مىآید ولى در داخل هر کشور تغییرات بسیار دارد.
توزیع نیروى انسانى بهداشتى در مناطق شهرى و روستائى هم نامناسب است و در مناطق شهرى گاهى تا هشتاد درصد پزشکان تمرکز یافتهاند در حالىکه بیش از ۲۰ درصد جمعیت را شامل نمىباشند. این بدى توزیع پزشکان را به نبودِ وسایل آسایش در مناطق روستائی، فقدان رضایتِ شغلی، نبود تجربهٔ زندگى در روستا و ناتوانى در سازگارى با زندگى روستائى و دور ماندن از تخصص منسوب مىکنند.
بهتدریج که برنامهها و طرحهاى تازه و فلسفههاى نوین بهداشتى در نظام مراقبت بهداشتى وارد مىشود نیاز به نیروى انسانى هم از نظر کیفى و هم از نظر کمّى دگرگون مىشود. مثلاً در سالهاى اخیر استراتژىهاى کارکنان تکپیشه به راهبرد بهکارگیرى کارکنان چندپیشه تغییر یافته، و سپس هدف بهداشت براى همه بهمیان آمده است.
از این گذشته برنامههاى کشورى مبارزه با بیمارىهائى مانند سل یا ریشهکنى فلج اطفال، یا مبارزه با جذام و … به کارکنانى آموزش دیده و کاردان احتیاج دارد. با این ترتیب در دههٔ گذشته ردههاى تازهاى از نیروى انسانى بهداشتى بهوجود آمد. که عبارتند از: کارمندان چندپیشه، (بهورز)، کاردان، بهداشتکاران و …
• پول و مواد
پول یکى از منابع مهم براى فراهمآوردن خدمات بهداشتى است. کمبود پول بر همهٔ بخشهاى نظام اجراء بهداشت آسیب مىرساند. در کشورهاى پیشرفته هزینههاى دولت براى بهداشت بین شش تا دوازده درصد از تولید ناخالص ملى است. در کشورهاى رو به پیشرفت این رقم کمتر از یک درصد تولید ناخالص ملى است و بهندرت از دو درصد بیشتر مىشود. و این موضوع به معناى آن است که در کشورهاى رو به پیشرفت در هر سال براى بهداشت هر نفر تنها چند دلار اختصاص مىیابد در حالىکه در کشورهاى پیشرفته چند صد دلار است. آنچه موضوع را وخیمتر مىکند آن است که بخش عمدهاى از این هزینهها در کشورهاى رو به پیشرفت صرف خدماتى مىشود که تنها بخش کوچکى از جمعیت از آن بهرهمند مىشوند.
براى رسیدن به هدف بهداشت براى همه سازمان بهداشت جهانى هزینه کردن پنج درصد از درآمد ناخالص ملى هر کشور را براى مراقبتهاى بهداشتى تعیین کرده است.
چون پول و لوازم همراه منابع کمیاب هستند باید با کارسازترین وجهى بهکار گرفته شوند و کسب بیشترین بازده از نتایج با کمترین سرمایهگذارى در نظر گرفته شود. چون مرگ ناشى از بیمارىهاى قابل پیشگیرى (مانند سیاهسرفه، سل، سرخک، کزاز، دیفتری، سوءتغذیه) در کشورهاى رو به پیشرفت بیشتر روى مىدهد بنابر این بر سرمایهگذارى براى جلوگیرى از این بیمارىها باید بیش از صرف هزینه براى ازدیاد مراکز پزشکى تجملى و دیگر مراکزى که بخش بزرگى از بودجهٔ بهداشت کشور را جذب مىکنند، تأکید شود.
اینک براى تخصیص منابع مربوط به بهداشت جامعه فنون مدیریت مانند تجزیه و تحلیل هزینه کارآئى و هزینه – فایده بهکار گرفته مىشود.
• زمان
این گفته معروف است که: وقت طلا است. وقت یک بُعد مهم در خدمات بهداشتى است. تأخیر اجرائى در تصویب طرحهاى بهداشتى به معناى از دست رفتن فرصت است. استفادهٔ مناسب از ساعات کار انسان هم یک عامل زمانى مهم است. مثلاً، در یک بررسى توسط WHO نشان داده شده که یک بهورز ماما (این عنوان شغلى به جاى Auxiliary Nurse Midwifse برگزیده شده است) چهل و پنج درصد از وقت خود را صرف دادن مراقبت پزشکی، چهل درصد صرف پیادهروى و پنج درصد را صرف کارهاى ادارى مىکند و تنها ده درصد از وقت او براى عمل به وظایفى که براى آن آموزش دیده صرف مىشود.
نتایج اینگونه بررسىها را مىتوان به کارکنان دیگر ردههاى بهداشتى هم گسترش داد تا بهکارگیرى از منابع زمانى ارتقاء یابد.
خلاصه آنکه براى برآورده ساختن بسیارى از نیازهاى بهداشتى جامعه منابعى لازم است، اما این منابع در همهٔ کشورهاى فقیر بهطور نومیدکنندهاى کم هستند. آنچه مهم است بهکارگیرى راهبردهاى مناسب براى بهدست آوردن بیشترین بازده از منابع محدود است.
• سطوح مراقبتهای بهداشتی جامعه
خدمات مراقبت بهداشتى بهطور معمول در سه سطح انجام مىشود:
سطح اول مراقبت بهداشتى
سطح اول مراقبت، سطح تماس نظام بهداشتى کشور و افراد، خانوادهها و جامعه است و در این سطح مراقبت اولیهٔ بهداشتى (یعنى مراقبتهاى بهداشتى ضروری) فراهم مىآید. این سطح مراقبت نزدیکترین سطح با مردم و جائى است که مىتوان با بیشتر دشوارىهاى بهداشتى مردم روبهرو شده و آنها را حل کرد. در این سطح است که باید مراقبتهاى بهداشتی، در رابطه با وسعت نیازها و محدودیت منابع، از همه کارسازتر باشد.
خدمات بهداشتى اولیه بهوسیلهٔ مجموعهاى از خانههاى بهداشت و مراکز بهداشتى درمانى و توسط کارکنان بهداشتى چندپیشه، بهورزان، و ماماهاى روستائى آموزش دیده فراهم شود. گروه بهداشت روستا خلاء فرهنگى و ارتباطى بین روستائیان و بخش سازمانیافتهٔ بهداشت را پر مىکند. با تصویب و پذیرش بهداشت براى همه تا سال ۲۰۰۰ نظام مراقبتهاى بهداشتى اولیه هم براى اجراء خدمات مؤثرتر مراقبتهاى بهداشتى اولیه دوباره سازماندهى و تقویت شده است.
• سطح دوم مراقبت بهداشتى
سطح بالاتر مراقبت سطح دوم (یا میانی) مراقبتهاى بهداشتى است. در این سطح با مشکلات پیچیدهتر مقابله مىشود. این خدمات بهطور معمول در مرکز بهداشت شهرستان و بیمارستانهاى شهرها انجام مىشود. مراکز نامبرده بهعنوان نخستین سطح ارجاع هم بهکار مىروند.
• سطح سوم مراقبت بهداشتى
سطح سوم مراقبت بسیار تخصصىتر از سطح دوم و مستلزم تسهیلات و مراکز ویژه و اشتغال کارکنان کاملاً تخصصى در آن است. این سطح مراقبت در مراکز منطقهاى یا مرکز کشور و دیگر مؤسسات درجهٔ یک بهداشتى درمانى فراهم مىشود.
یک عمل اساسى و ضرورى نظام مراقبت بهداشتى فراهم آوردن سیستم ارجاع خوب است. باید براى کسانى که ارجاع مىشوند یک نظام دوجانبهٔ تبادل اطلاعات موجود بوده و توجه شود که بیمار به محلى که از آنجا ارجاع شده بازگشت داده شود تا در آنجا پیگیرى و مراقبت شود. این کار استمرار مراقبت را تضمین و اطمینان مراجعهکننده به نظام را جلب مىکند.
در بسیارى از کشورهاى رو به پیشرفت این جنبهٔ نظام بهداشتى همچنان ناتوان مانده است.مأخذ وضعیت سلامت مادران و کودکان در جمهورى اسلامى ایران نشریهٔ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بهمن ۱۳۷۰.
پژوهشگران علوم پزشکی در میشیگان کشور امریکا اعلام کردند :نوجوانان و جوانانی چاقی که خواب کافی ندارند با خطر ابتلا به بیماری های قلبی روبرو می شوند.
به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، دکتر هایدی ایگلای مدیر آزمایشگاه فعالیت های جسمانی مرکز متابولیسم و چاقی میشیگان در آمریکا گفت: در این تحقیقات ۳۷ نوجوان چاق ۱۱ تا ۱۷ ساله مورد بررسی قرار گرفتند.
محققان شاخص توده بدنی، دور کمر، فشار خون ، قند خون ، میزان فعالیت بدنی و مقدار خواب آنها را بررسی کردند.
در این مطالعه تنها پنج نفر از نوجوانان هر شب دست کم هشت ساعت و نیم می خوابیدند و مقدار خواب بقیه آنها حدود هفت ساعت بود.
ایگلای گفت: نوجوانان چاقی که خواب ناکافی دارند بیشتر از سایر هم سالان خود با خطر ابتلا به بیماری های قلبی روبرو هستند.
بر اساس این تحقیقات ، خواب ناکافی به طور مستقیم موجب چاقی ، بیماری قلبی و دیابت می شود.
محققان گفتند: ارتباط زیادی میان مدت زمان خواب و خطر ابتلا به بیماری های قلبی وجود دارد که شاخص چاقی این خطر را افزایش می دهد.
نتایج این مطالعه در نشریه Journal of Pediatric چاپ شده است.
در این وضعیت، بافتهای اندامها (معمولاً انگشتان دست و پا) به دلیل درجه حرارت پایین دچار یخزدگی میشوند. در موارد شدید، این یخزدگی میتواند منجر به از دست دادن پایدار حس و نهایتاً پس از تخریب پایدار رگهای خونی، سبب گانگرن (مرگ بافت و سیاه شدن) شود.
به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز به نقل از پاراسات ، یخ زدگی معمولاً در شرایط یخبندان یا هوای سرد و وزش شدید باد رخ میدهد. بهخصوص افرادی که نمیتوانند حرکت کنند، مستعد این وضعیت هستند. در بسیاری از موارد، یخزدگی با کاهش درجه حرارت بدن، همراهی دارد و این حالت را باید مطابق دستورالعمل آن درمان کرد.
تشخیص
ممکن است موارد زیر وجود داشته باشند:
در ابتدا، احساس «سوزن سوزن شدن»
رنگپریدگی و به دنبال آن، کرختی
سخت و خشک شدن پوست
تغییر رنگ پوست در موضع آسیب: ابتدا سفید، سپس منقوط و آبی. در زمان بهبود، پوست میتواند قرمز، داغ، دردناک و تاولی شود. هرجایی که گانگرن روی دهد، بافت به دلیل فقدان جریان خون ممکن است سیاه شود.
اهداف
گرم کردن آهسته محل مبتلا به منظور پیشگیری از آسیب بافتی بیشتر
فراهم کردن شرایط انتقال به بیمارستان
۱) در صورت امکان، قبل از آب کردن یخ قسمت مبتلا، بیمار را به یک محل گرم منتقل کنید (مبحث « جابهجا کردن بیماران » را ببینید).
۲) دستکش، حلقه یا هر شیء فشارنده دیگر (مثل چکمه) را با ملایمت خارج کنید. قسمت مبتلا را به کمک دستان یا گوشه لباس خود و یا در حفره زیر بغل مصدوم گرم کنید. از مالش دادن قسمت مبتلا خودداری کنید چون این کار منجر به تخریب پوست و بافتهای دیگر میشود.
۳) قسمت مبتلا را در آب گرم حدوداً ۴۰ درجه سانتیگراد قرار دهید. پس از خشک کردن قسمت مبتلا، یک پانسمان سبک از جنس باند گازدار خشک روی آن قرار دهید.
۴) اندام مبتلا را بالا ببرید و نگه دارید تا تورم کاهش پیدا کند. در صورت وجود درد شدید در یک بزرگسال، میتوانید دو عدد قرص استامینوفن به بیمار بدهید. بیمار را به بیمارستان منتقل کنید.
احتیاط!
قسمت مبتلا را در مجاورت گرمای مستقیم قرار ندهید.
اگر خطر یخزدگی مجدد وجود دارد، از آب کردن یخ قسمت مبتلا خودداری کنید.
بیمار را از سیگار کشیدن منع کنید.
* کاهش درجه حرارت بدن
این حالت وقتی رخ میدهد که درجه حرارت بدن به زیر ۳۵ درجه سانتیگراد سقوط کند. آثار این وضعیت، بسته به سرعت شروع آن و سطحی که درجه حرارت بدن تا آن حد سقوط میکند، متغیر است. کاهش متوسط درجه حرارت معمولاً بهطور کامل بهبود پیدا میکند. کاهش شدید درجه حرارت (وقتی حرارت مرکزی بدن به زیر ۳۰ درجه سانتیگراد سقوط کند) اغلب (البته نه همیشه) کشنده است. با این حال، صرفنظر از مقدار کاهش درجه حرارت، شروع و تداوم اقدامات نجاتدهنده حیات تا زمانی که یک پزشک برای ارزیابی بیمار برسد، همیشه ارزشمند است.
* عوامل ایجادکننده کاهش درجه حرارت
کاهش درجه حرارت در منازلی که خوب گرم نمیشوند، میتواند طی چند روز بروز کند. شیرخواران، افراد بیخانمان، سالمندان و افراد لاغر و نحیف، مشخصاً آسیبپذیر هستند. کمبود فعالیت (بدنی)، بیماری مزمن و خستگی، همگی میزان خطر را افزایش میدهند؛ الکل و مواد مخدر میتوانند وضعیت را تشدید کنند. همچنین ممکن است کاهش درجه حرارت در اثر مواجهه طولانیمدت با سرمای خارج از ساختمان رخ دهد . هوای وزنده اثر سرمایشی بیشتری نسبت به هوای راکد دارد. بنابراین، «عامل باد ـ سرما»ی زیاد میتواند به مقدار زیادی خطر بروز کاهش درجه حرارت را در فرد افزایش دهد. مرگ ناشی از فرو رفتن در آب سرد میتواند به دلیل کاهش درجه حرارت باشد نه غرق شدگی. وجود آب سرد در اطراف بدن ۳۰ بار سریعتر از هوای سرد، بدن را سرد میکند و دمای بدن با سرعت بیشتری سقوط میکند.
تشخیص
با پیشرفت این وضعیت ممکن است موارد زیر ظاهر شوند:
- لرزیدن و پوست خشک، رنگ پریده و سرد
- بیتفاوتی، عدم آگاهی نسبت به زمان و مکان یا رفتار غیرمنطقی؛ گاهی، پرخاشگری
- بیحالی یا اختلال هوشیاری
- تنفس کند و کمعمق
- نبض کند و ضعیف. در موارد شدید، ممکن است قلب از ضربان بایستد.
اهداف
پیشگیری از اتلاف گرمای بیشتر از بدن
گرم کردن بیمار به طور آهسته
در صورت لزوم، فراخوانی کمکهای پزشکی
* درمان در شرایط داخل ساختمان
۱) در مورد بیماری که از خارج ساختمان به داخل آورده شده است، به سرعت لباسهای مرطوب را با لباسهای گرم و خشک تعویض کنید.
۲) در صورتی که بیمار جوان و خوش بنیه است و میتواند بدون کمک وارد وان حمام شود، میتوان برای گرم کردن مجدد او از حمام استفاده کرد. آب باید گرم باشد نه خیلی داغ (تقریباً ۴۰ درجه سانتیگراد).
۳) بیمار را در بستر قرار دهید و مطمئن شوید که او کاملاً پوشیده شده است. به بیمار نوشیدنیهای گرم، سوپ یا غذاهای پرانرژی مثل شکلات بدهید تا به گرم شدن مجدد او کمک کنید.
* مورد خاص
کاهش درجه حرارت در سالمندان
سالمندان ممکن است با سرعت کمتر و طی چندین روز دچار کاهش درجه حرارت شوند. افراد سالمند اغلب از تغذیه و گرمایش کافی برخوردار نیستند و احتمالاً بیشتر دچار بیماریهای مزمنی میشوند که تحرک آنها را مختل میکند.
هنگام درمان یک سالمند مبتلا به کاهش درجه حرارت، مراقب باشید که وی را بهطور آهسته گرم کنید. بیمار را در اتاقی که درجه حرارت آن تقریباً ۲۵ درجه سانتیگراد است، با پتو بپوشانید. اگر بیمار را خیلی سریع گرم کنید، ممکن است خون بهطور ناگهانی از قلب و مغز به سطح بدن منتقل شود.
همیشه با یک پزشک تماس بگیرید زیرا کاهش درجه حرارت میتواند علایم سکته مغزی، حمله قلبی یا کمکاری غده تیرویید را بپوشاند یا آنکه همراه با آنها بروز کند.
احتیاط!
به بیمار سالمند اجازه ندهید که برای گرم کردن بدن خود از حمام استفاده کند (گرم شدن ناگهانی میتواند سبب انحراف ناگهانی خون از قلب و مغز به سطح بدن شود).
- هیچ منبع گرمایی (مثل بطری آب داغ یا بخاری) را در مجاورت بیمار قرار ندهید چون این کار میتواند خون را خیلی سریع جابهجا کند. بهعلاوه، این وسایل ممکن است منجر به سوختگی در بیمار شود.
- الکل منجر به بدتر شدن کاهش درجه حرارت میشود.
– با ملایمت به بیمار رسیدگی کنید زیرا در موارد شدید، جابهجایی یا درمان شتابزده میتواند قلب را از ضربان باز نگه دارد.
۴) علایم حیاتی بیمار (سطح پاسخدهی، تنفس، نبض و درجه حرارت) را بهطور مرتب کنترل و ثبت کنید.
۵) اگر ذرهای در مورد وضعیت بیمار مشکوک هستید، تماس با یک پزشک بسیار حایز اهمیت است. اگر کاهش درجه حرارت در یک فرد سالمند یا شیرخوار روی داده است، همیشه باید کمک پزشکی درخواست کنید.
* مورد خاص
کاهش درجه حرارت در شیرخواران
روشهای تنظیم دمای بدن در شیرخواران تکامل نیافته است، به همین جهت یک شیرخوار ممکن است در یک اتاق سرد دچار کاهش درجه حرارت شود. پوست شیرخوار ممکن است سالم بهنظر برسد اما در لمس، سرد است؛ وی ممکن است شل و بیحال بوده، بهطور غیرمعمول ساکت باشد و از خوردن شیر امتناع کند. با پوشاندن شیرخوار در پتو و گرم کردن اتاق، وی را به تدریج گرم کنید. در صورتی که مشکوک هستید که شیرخواری دچار کاهش درجه حرارت هست یا خیر، همیشه باید با یک پزشک تماس بگیرید.
زانو یک مفصل لولایی بین استخوان ران و استخوان درشتنی است. این مفصل میتواند تا شود، به حالت مستقیم درآید و در حالت تا شده، مختصری بچرخد. مفصل زانو توسط رباطها و عضلاتی قوی نگه داشته میشود و در جلو توسط یک استخوان پهن به نام کشکک محافظت میشود.
سطوح استخوانهای اصلی توسط لایههایی از غضروف حفاظت میشود. این ساختارها ممکن است در اثر ضربات مستقیم، چرخشهای شدید یا پیچخوردگیها دچار صدمه شوند. آسیبهای احتمالی زانو عبارتند از: شکستگی کشکک، پیچخوردگیها و صدمه به غضروف.
آسیب زانو ممکن است توانایی تا کردن مفصل را از مصدوم سلب کند و شما باید مطمئن شوید که مصدوم روی پای آسیبدیده، راه نرود. خونریزی یا تجمع مایعات در داخل مفصل زانو میتواند به تورم قابل توجه در اطراف مفصل منجر شود.
تشخیص
ممکن است موارد زیر وجود داشته باشند:
درد که از محل آسیب انتشار پیدا میکند و در عمق مفصل مینشیند.
درد حاد در تلاش برای راست کردن پا (در صورتی که زانوی تا شده «قفل» شده باشد).
تورم سریع در مفصل زانو
اهداف
محافظت از زانو در راحتترین وضعیت (برای مصدوم)
فراهم کردن شرایط انتقال مصدوم به بیمارستان
۱) به مصدوم کمک کنید تا ترجیحاً روی یک پتو دراز بکشد تا بین او و زمین فاصله ایجاد شود. یک بالشتک نرم (مثل یک بالش، پتو یا کت) زیر زانوی آسیبدیده قرار دهید تا زانو را در راحتترین وضعیت نگه دارد.
هشدار!
سعی نکنید با وارد کردن نیرو، زانو را به حالت مستقیم درآورید. ممکن است جابهجا شدگی غضروف یا خونریزی داخلی، راست کردن مفصل زانو را غیرممکن کرده باشند.
مصدوم را از خوردن، آشامیدن و سیگار کشیدن منع کنید چون ممکن است در بیمارستان نیاز به بیهوشی عمومی داشته باشد.
مصدوم را از راه رفتن منع کنید.
۲) بالشتک نرم را به دور مفصل ببندید. با پیچیدن باند از میانه ران تا میانه ساق، بالشتک را محکم کنید.
۳) شرایط انتقال مصدوم به بیمارستان را فراهم کنید. مصدوم باید در وضعیت درمانی باقی بماند، پس انتقال باید توسط آمبولانس صورت گیرد.
آسیب ساق
آسیبهای ساق عبارتند از: شکستگیهای استخوان درشتنی و نازکنی و پارگی بافتهای نرم (عضلات، رباطها و تاندونها). شکستگیهای درشتنی معمولاً در اثر ضربات سنگین (مثلاً ناشی از سپر یک وسیله نقلیه در حال حرکت) روی میدهند. از آنجایی که بافت نرم اطراف درشتنی اندک است، شکستگی به احتمال زیاد با تولید زخم همراه خواهد بود. چرخشهایی که سبب پیچخوردگی مچ پا میشوند، میتوانند به شکستگی نازکنی منجر شوند.
تشخیص
ممکن است موارد زیر وجود داشته باشند:
درد موضعی
تورم، کبودی و تغییر شکل پا
زخم باز
اهداف
بیحرکت کردن اندام پایینی
فراهم کردن شرایط انتقال فوری به بیمارستان
۱) به مصدوم کمک کنید تا دراز بکشد و با دقت، پای آسیبدیده را ثابت کنید و نگه دارید. اگر زخم باز وجود دارد، با ملایمت آن را برهنه کنید و خونریزی را درمان کنید. برای محافظت از محل آسیب، یک لایه پوششی روی آن قرار دهید.
۲) با مرکز اورژانس تماس بگیرید و آمبولانس درخواست کنید. پای آسیبدیده را با دستان خود نگه دارید تا از جابهجایی محل شکستگی پیشگیری کنید. این عمل را تا زمان رسیدن آمبولانس، ادامه دهید.
احتیاط!
اگر مسیر انتقال مصدوم به بیمارستان احتمالاً طولانی و ناهموار است، بالشتکهایی را در سمت خارج پای آسیبدیده (از زانو تا انتهای پا) قرار دهید. با استفاده از باندهای تا شده پهن، مطابق روشی که در بالای صفحه تشریح شده است، پاها را ثابت کنید.
۳) اگر آمبولانس با تأخیر به محل میرسد، پای آسیبدیده را به پای دیگر ثابت کنید. اندام سالم را در کنار اندام آسیبدیده قرار دهید و باندها را از زیر هر دو پا بلغزانید. باندها را در مناطق مچ و انتهای پا و سپس زانوها قرار دهید. دو باند هم در بالا و پایین محل شکستگی اضافه کنید.
۴) بین دو ساق، بالشتک قرار دهید. با گره زدن در سمت سالم، باندها را محکم ببندید.
مورد خاص
شک به شکستگی نزدیک مچ پا به جای استفاده از یک باند به شکل « ۸ »، باندهای جداگانهای روی انتهای پا و بالاتر از مچ پا ببندید.